سوخت در آستانه انفجار قیمت؟  

به گزارش صدای بورس، با توجه به اینکه حجم تردد در تنگه هرمز «که معمولاً مسیر اصلی خروج نفت از خاورمیانه است» به کمتر از ۱۵ درصدِ سطح پیش از جنگ رسیده، قیمت نفت از ۶۵ دلار در هر بشکه (پیش از آغاز درگیری‌ها در ایران در فوریه ۲۰۲۶) به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه در اواسط سپتامبر افزایش یافته است. زمانی که ایالات متحده و اسرائیل برای نخستین بار به ایران حمله کردند، تحلیلگران نگران بودند که قیمت‌ها به‌زودی به ۱۵۰ یا حتی ۲۰۰ دلار در هر بشکه برسد. این اتفاق هنوز رخ نداده است؛ اما با گذشت هفت ماه از آغاز درگیری و بدون چشم‌اندازی روشن برای پایان آن، بازار جهانی نفت اکنون تا حد زیادی از تمام تدابیر ایمنی که برای مهار قیمت نفت وجود داشت، استفاده کرده است.

تنگ‌تر شدن حلقه محدودیت‌ها
با وجود بسته شدن تنگه هرمز، مقداری نفت توانسته است از خلیج فارس خارج شود. عربستان سعودی تولید خود را از طریق خط لوله «شرق-غرب» افزایش داد؛ خط لوله‌ای که از «ابقیق» در خلیج فارس به‌صورت زمینی تا «ینبع» در ساحل دریای سرخ امتداد دارد. این خط لوله در صورت فعالیت با ظرفیت کامل، قادر به انتقال ۷ میلیون بشکه نفت در روز است، هرچند معمولاً تنها حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه از طریق آن صادر می‌شود.
اما حملات به این خط لوله در اواسط سپتامبر «که عربستان سعودی شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران مستقر در عراق را عامل آن می‌داند» سعودی‌ها را مجبور کرد تا انتقال نفت از طریق این خط لوله را به‌طور موقت متوقف کنند. فعالیت این خط لوله اکنون با حجم بسیار پایینی از سر گرفته شده، اما احتمالاً دست‌کم شش تا هشت هفته طول می‌کشد تا به ظرفیت کامل بازگردد. حتی همین توقف کوتاه نیز بازارهای نفت را که پیش از این هم تحت فشار بودند، با محدودیت بیشتری مواجه کرده است و تهدید حملات بیشتر حوثی‌ها به صادرات نفت در دریای سرخ، تنها بر فشارهای تورمی خواهد افزود. در همین حال در روسیه، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌ها آسیب رسانده و موجب کاهش تولید گازوئیل در این کشور و در نتیجه ممنوعیت صادرات آن شده است. این اقدام ۳ درصد دیگر از عرضه روزانه جهانی گازوئیل «سوختی حیاتی برای حمل‌ونقل جاده‌ای و دریایی» را از چرخه عرضه خارج کرده است. افزایش قیمت گازوئیل به تورم در بهای کالاها در سراسر اقتصاد جهانی می‌انجامد.

احساس فشار اقتصادی
در ایالات متحده، ۴۷ ایالت در تاریخ ۲۲ سپتامبر شاهد رکوردشکنی قیمت گازوئیل بودند و میانگین قیمت کشوری به ۶.۵۲ دلار در هر گالن رسید. این قیمت‌های بالا باعث شد دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور، تهدید به ممنوعیت صادرات گازوئیل کند؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران، با تشدید کمبود عرضه جهانی و بالا بردن قیمت‌های جهانی، اوضاع را وخیم‌تر خواهد کرد.
علاوه بر گازوئیل، قیمت روغن موتور نیز چهار برابر شده و نشانه‌های کمبود عرضه پدیدار گشته است. برای نمونه، فروشگاه زنجیره‌ای «کاستکو» (Costco) قیمت روغن موتور را تقریباً دو برابر کرده و سقف خرید برای مشتریان تعیین کرده است. نتیجه نهایی این وضعیت آن است که آمریکایی‌ها در سال ۲۰۲۶ هزینه بسیار بیشتری را صرف سوخت می‌کنند. در فاصله اول مارس تا اواخر سپتامبر، آمریکایی‌ها در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، ۷۲ میلیارد دلار بیشتر برای بنزین و ۴۵ میلیارد دلار بیشتر برای گازوئیل هزینه کردند. این رقم معادل ۱۱۷ میلیارد دلار هزینه اضافی سوخت است؛ آن هم فراتر از هزینه‌های خودِ جنگ که پنتاگون تا اوایل سپتامبر آن را ۴۵ میلیارد دلار برآورد کرده بود.
این شوک‌ها در خارج از ایالات متحده «که بزرگترین تولیدکننده انرژی در جهان است» حتی شدیدتر احساس می‌شود. کشورهای جنوب و جنوب شرقی آسیا که وابستگی بیشتری به واردات از خلیج فارس داشتند تا ایالات متحده، بلافاصله پس از آغاز جنگ متحمل ضربات سنگینی شدند. برخی از این کشورها ناچار به سهمیه‌بندی سوخت شدند و برخی دیگر اقداماتی اضطراری مانند کاهش روزهای کاری یا روزهای حضور در مدرسه را برای کاهش مصرف سوخت به اجرا گذاشتند. این چالش‌ها اکنون اروپا را نیز به‌شدت تحت تأثیر قرار داده‌اند. بنا بر گزارش‌ها، در ۲۰ سپتامبر، حدود ۱۵ درصد از جایگاه‌های سوخت فرانسه با کمبود یا اتمام ذخایر گازوئیل یا بنزین مواجه شده بودند.

نقش چین
چین تاکنون با آزادسازی ذخایر رسمی و همچنین آنچه اکنون ذخایر عظیم و اضافیِ پیش‌تر اعلام‌نشده به نظر می‌رسد، بزرگ‌ترین نقش را در مهار قیمت‌های جهانی نفت ایفا کرده است. این کشور بین ماه‌های فوریه و ژوئن ۲۰۲۶، واردات نفت خام خود را نزدیک به ۵۰ درصد کاهش داد.
افزایش برقی‌سازی اقتصاد چین نقش کلیدی در کاهش تقاضای این کشور برای نفت در این دوره داشت. بیش از ۶۰ درصد از فروش خودروهای سواری جدید در چین را خودروهای برقی یا هیبریدیِ قابل‌شارژ (پلاگین) تشکیل می‌دهند و ۳۰ درصد از فروش کامیون‌های سنگین این کشور نیز اکنون برقی است.
در مجموع، برقی‌سازی بخش حمل‌ونقل چین به این کشور اجازه داد تا مصرف نفت خود را در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ به میزان ۱.۳۵ میلیون بشکه در روز کاهش دهد. سایر کشورها نیز برای دریافت کمک به چین چشم دوخته‌اند. فروش بین‌المللی خودروهای برقی، باتری‌ها و پنل‌های خورشیدیِ این کشور جهش چشمگیری داشته است، زیرا سایر کشورها به دنبال ایمن‌سازی خود در برابر شوک‌های بازار نفت هستند.
در جنبه‌ای کمتر امیدوارکننده و در خصوص انتشار گازهای گلخانه‌ای، چین برای جبران تقاضای نفت و همچنین به عنوان روشی جایگزین برای تولید محصولات پتروشیمی، از زغال‌سنگ بیشتری استفاده کرده است.
شاید موضوعی که نگرانی فوری‌تری ایجاد می‌کند این است که تقاضای نفت چین اکنون دوباره رو به افزایش گذاشته و واردات نفت خام در ماه اوت ۲۰۲۶ نسبت به ماه قبل از آن، ۶.۲ درصد رشد داشته است. حتی اگر میزان واردات این کشور به این زودی‌ها به سطوح پیش از جنگ بازنگردد، افزایش تقاضای چین همراه با وضعیت انقباضی (محدودیت عرضه) در بازار نفت، ممکن است طی هفته‌های آتی منجر به افزایش بیشتر قیمت‌ها شود.
چین همچنان ذخایری معادل حدود چهار تا شش ماه مصرف در اختیار دارد که شامل ذخایر تجاری و راهبردی می‌شود؛ با این حال، پکن ممکن است به‌زودی برای تکمیل تدریجی این ذخایر اقدام کند، هرچند اگر روند صعودی قیمت‌ها ادامه یابد، چینی‌ها ممکن است این خریدها را به تعویق بیندازند.

نگاهی به آینده
تداوم درگیری‌ها در ایران «که خود تولیدکننده عمده نفت است» به همراه اختلالات مستمر در محموله‌های نفتی تنگه هرمز و اخلال شبه‌نظامیان وابسته به ایران در کشتیرانی دریای سرخ، می‌تواند به معنای بازگشت سناریوهای کابوس‌واری باشد که تحلیلگران در آغاز درگیری‌ها پیش‌بینی می‌کردند.
هنوز مشخص نیست که آیا این وضعیت صرفاً به افزایش شدید قیمت سوخت منجر خواهد شد یا به کمبودهایی مشابه دهه ۱۹۷۰ می‌انجامد؛ دورانی که سوخت کافی «حتی با قیمت‌های بالا» وجود نداشت و صف‌های طولانی در اطراف پمپ‌بنزین‌ها شکل می‌گرفت.
با نزدیک شدن به انتخابات میان‌دوره‌ای سال ۲۰۲۶، کاخ سفید به هر قیمتی که شده می‌خواهد از وقوع چنین سناریویی جلوگیری کند. اما دولت ترامپ پیش‌تر مقادیر زیادی از ذخایر استراتژیک نفت را آزاد کرده و سیاست‌هایی را که می‌توانست تقاضا برای نفت را کاهش دهد «مانند استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر مصرف سوخت یا مشوق‌های استفاده از خودروهای برقی» رد کرده است.
در حال حاضر، ترامپ گزینه‌های محدودی برای مهار شوک‌های قیمتی جدید در اختیار دارد؛ شوک‌هایی که پیامدهای آن ممکن است نه تنها در پمپ‌بنزین‌ها، بلکه در پای صندوق‌های رأی نیز نمایان شود.

• حمزه بهادیوند چگینی - روزنامه‌نگار

• هفته‌نامه اطلاعات بورس ۶۴۷